Biologiyanın tədrisində STEM təlim texnologiyası və Layihə əsaslı öyrətmə metodunun tətbiqi

Biologiyanın tədrisində STEM  təlim texnologiyası və Layihə əsaslı öyrətmə metodunun  tətbiqi

Əliyeva Elvira Zahid qızı

Bakı şəhəri Nizami rayonu X. Quliyev adına  62 nömrəli məktəb-lisey                       e-mail: [email protected]

XXI əsr BMT tərəfindən “Təhsil əsri” elan edilmişdir. Ona görə də şagirdlərdə XXI əsr bacarıqları adlanan bir sıra bacarıqlar formalaşdırılmalıdır. Azərbaycanda təhsil sisteminin inkişaf etdirilməsi, onun dünya standartları tələblərinə cavab verəcək səviyyəyə çatdırılması əsas məqsəd kimi həyata keçirilir. Bu istiqamətdə bir çox işlər görülmüşdür. Bu işləri həyata keçirmək üçün qabaqcıl ölkələrin təcrübəsi öyrənilir. Təhsilin inkişafında mühüm irəliləyişlərə nail olmuş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, informasiya – kommunikasiya texnologiyalarına əsaslanan, yaradıcı düşüncəni inkişaf etdirən və təhsil alanın fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə alan müasir, fəal interaktiv təlim metodları daha yüksək nəticələr verir.

Azərbaycan Respublikasının Təhsilin İnkişafı üzrə Dövlət Strategiyasında 5 strateji istiqamət müəyyən edilmişdir. 2-ci strateji istiqamətin məzmunu belədir: ”Təhsil alanların fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə alan innovativ təlim metodları və texnologiyalar vasitəsilə təhsilin məzmununun səmərəli mənimsənilməsini təmin edən yüksək nüfuzlu təhsil verənin formalaşdırılması” Bu istiqamətin məzmunundan aydın olur ki, müəllimlərin peşəkarlığı vacib məsələdir. Çünki XXI əsr  bacarıqların formalaşdırılmasında əsas rol müəllimə məxsusdur.

Mütəxəssislər də hesablamışlar ki, təlimdə yadda saxlamanın müəyyən qanunayğunluqları var. Belə ki, şagirdlər oxuduqlarının 10%-ni, eşitdiklərinin 20%-ni, gördüklərinin 30% -ni, gördükləri və eşitdiklərinin 50% -ni, öz dediklərinin 80% -ni, öz fəaliyyətləri prosesində öyrəndiklərinin 90 %-ni yadda saxlayır. Belə dərslər sayəsində şagirdlərin idraki fəaliyyəti artır, yaradıcı imkanları üzə çıxır.

Biologiyanın tədrisində müasir təlim texnologiyalarından olan innovativ STEM texnologiyasından da istifadə etmək dərsin keyfiyyətini artırır. Təhsildə İnkişaf və İnnovasiyalar üzrə 1-ci qrant müsabiqəsi çərçivəsində həyata keçirilən “STEM Azərbaycanda” layihəsi məhz bu sahəyə xidmət edir. Sürətlə dəyişən və inkişaf edən dünya bu dəyişikliklərə çevik uyğunlaşa bilən gənclər yetişdirməyi tələb edir. STEM təlim texnologiyası texniki və təbiət fənlərinin tədrisində şagirdlərə aldıqları bilikləri gündəlik həyatda tətbiq etməyi öyrədir. Bu da şagirdlərdə həyati bacarıqlar formalaşdırmaq üçün səmərəlidir. STEM termini 4 sözün ilk hərflərindən yaranmışdır. Bu sözlər ingiliscə olan Science-təbiət elmləri (kimya, biologiya, fizika) T-technology – texnologiya, E – engineering – mühəndislik və M- mathematics – riyaziyyat sözləridir. Hal – hazırda bu texnologiya ABŞ, İngiltərə, Finlandiya, Koreya və Almaniyada geniş tətbiq olunur. XXI əsr bacarıqlarının şagirdlərdə formalaşdırılmasında bu texnologiyanın rolu böyükdür. STEM təlim texnologiyası şagirdlərdə 4K bacarıqları inkişaf etdirir: kreativlik- yaradıcı fəaliyyət; kritik düşünmə - tənqidi təfəkkür; kollobrasiya - əməkdaşlıq; kommunikasiya - əlaqə.

STEM təlim texnologiyası ilə yaxından tanış olduqdan sonra öz dərslərimdə bu təlim texnologiyasından istifadə etməyə başladım.  STEM təlim texnologiyasının biologiya dərslərində tətbiq olunması mövzuların daha dərindən mənimsənilməsinə gətirib çıxardır. VI sinifdə şagirdlər biologiya ilə ilk dəfə tanış olurlar. Onlar orqanların sadə modelini hazırlayaraq dərsi mənimsədikdə dərs onlar üçün maraqlı və cəlbedici olur. Fənni sevərək öyrənirlər.  Məsələn, VI sinifdə tədris olunan “Çiçək” mövzusunda mən şagirdlərə çiçəyin quruluşu, onun elemetlərini( kasa yarpaqları, ləçəklər, erkəkcik və dişicik) daha yaxşı dərk etmək üçün çiçək modeli, “Çiçək qrupları” mövzusunda isə şagirdlərə çiçək qruplarının modelini hazırlamağı tapşırıram.  Çiçək və çiçək qruplarının modelini öz əlləri ilə düzəldən şagird bu mövzuları daha yaxşı dərk edir və yadda saxlayır. Həm də bu mövzulardan sonra  şagirdlər çiçəkləyən bitkiləri müşahidə edərək çiçəklərin elementlərini, çiçəklərin hansı çiçək qrupunda toplandığını müəyyən etməyə çalışırlar. Bu da şagirdlərdə müşahidə qabiliyyətini inkişaf etdirir. Həmçinin, “Hüceyrənin quruluşu” mövzusunda içərisində orqanoidlər (nüvə, xloroplast, vakuol) olan sadə hüceyrə modelini də şagirdlər həvəslə hazırladılar. Müasir dövr şagirdlərdə yalnız nəzəri biliklər formalaşdırmaq  deyil, ən əsası həyati bacarıqlar formalaşdırmağı tələb edir.

Mən öz şəxsi təcrübələrimə əsaslanaraq qətiyyətlə deyə bilərəm ki, layihə əsaslı öyrənmə metodu biologiya fənnində müəyyən mövzuların ümumiləşdirilməsində effektiv nəticə verir. Bu zaman bölmənin uyğun mövzusu şagirdlərə layihə şəklində verilə bilər. Layihəni hazırlamaq üçün şagirdlərə müəyyən vaxt müddəti   (adətən 2 həftə) verilir. Müəllim araşdırılacaq sualları, əsas istiqamətləri və resursları şagirdlərlə birlikdə müəyyən edir. Şagirdlər qruplara bölünür. Qruplar arasında tapşırıqlar dəqiqləşdirilir. Yaxşı olardı ki, şagirdlər bloq yaradıb gördükləri işləri gündəlik olaraq orada qeyd etsinlər. Bu şagirdlərdə həm İKT bacarıqlarını inkişaf etdirir, həm də məsuliyyəti artırır.  Layihə əsaslı dərs metodunun bütün şagirdləri tapşırıq işləməyə sövq etdiyini dəfələrlə müşahidə etmişəm. Onlar internetdə həvəslə araşdırma aparır, çoxsaylı  resurslar arasından lazım olanları seçə bilir, lazım gələrsə modellər hazırlayır, təqdimata hazırlaşırlar. Bu proses onlarda əməkdaşlığı inkişaf etdirir. Təqdimat isə şagirdlərdə kritik düşüncə, tənqidi təfəkkür bacarıqlarını formalaşdırır. Sinifdə sağlam rəqabət yaranır.

Mən, VII sinifdə “Azərbaycanın dərman bitkiləri” mövzusunu şagirdlərə layihə şəklində təqdim etməyi məqsədəuyğun  hesab edirəm. Dəfələrlə müşahidə etmişəm ki, layihə işini şagirdlər həvəslə araşdırıb təqdim edirlər. Bu zaman onlar dərman bitkilərinin təsnifatda yerini müəyyən edə bilir, onların insan üçün əhəmiyyətini araşdırırlar. Onlar məlumatları internetdə müxtəlif mənbələrdən, ensiklopediyalardan, həmçinin tanıdıqları yaşlı insanlardan əldə edirlər. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, resursların çoxluğu, informasiyanın bolluğu heç də bütün məlumatların doğru olduğu demək deyildir. Ona görə müəllim bu zaman şagirdlərə istiqamət verməli, təsdiqlənmiş məlumatlardan istifadə etməyi onlara tövsiyə etməlidir. Təqdimata hazırlaşana qədər toplanmış məlumatlar müəllim tərəfindən daim yoxlanmalı və yararsız nümunələr çıxdaş edilməlidir.  Təqdimat zamanı şagirdlər müxtəlif dərman bitkilərinin çiçəklərindən, köklərindən, yarpaqlarından və digər hissələrindən hazırlanmış nümunələri təqdim edirlər. Hətta çətin tapılan bitki nümunələri əldə edən şagirdlər sevinclərindən yerə göyə sığmırlar.  Şagirdlər təqdimat zamanı şəfalı bitkilərdən dəmləmələr hazırlayıb nümayiş etdirirlər. Təqdimat zamanı rollu oyunların olması şagirdlərin marağını daha da artırır.  Bu da şagirdlərin fənni yorulmadan, maraqla mənimsəməsinə şərait yaradır.

VIII sinifdə biologiya fənnində tədris edilən  müxtəlif xəstəliklərin araşdırılmasında da bu metodun rolu əvəzsizdir. Müxtəlif qan xəstəlikləri, həzm sistemi orqanlarının, ifrazat sistemi orqanlarının xəstəlikləri haqqında şagirdlər araşdırma apararaq bu xəstəliklərin baş vermə səbəbləri, profilaktik tədbirlər, müalicə yolları haqqında maraqlı məlumatlar əldə edirlər.  VIII sinifdə tədris edilən “Zərərli vərdişlərdən uzaq olaq!” mövzusunda şagirdlərimin təqdimatı çox maraqlı olmuşdur. Onlar zərəli vərdişlərə aludəçiliyin insan üçün yaratdığı xəstəlikləri, sosial problemləri araşdırmış, alkoqolizm, narkomaniya, tütündən istifadənin hansı  problemlərə yol açdığını araşdırmış və araşdırmalarını  salydlar və rollu oyunlarla diqqətə çatdırmışlar.

IX sinifdə və X sinifdə də  də Layihə əsaslı öyrətmə metodundan istifadə etmək müəyyən mövzularda çox lazımlıdır. Tarixi kəşflərlə bağlı mövzular, genetik xəstəliklər araşdırma aparıb təqdim edildikdə daha yaxşı qavranılır və yadda qalır.

İKT inkişafı sayəsində təlim prosesində müxtəlif resurslardan istifadə etmək mümkündür. Amma resurslar da diqqətlə seçilməli, təhsilalanların yaş səviyyəsinə, mövzunun aktuallığına, standartların tələbinə uyğun olmalıdır. Həm də nümayiş olunan resurslar şagirdlərə milli mənəvi dəyərlər aşılamalıdır. Məsələn, biologiya dərslərində Azərbaycanın təbiəti, flora və faunası ilə bağlı videoroliklər, şəkillər nümayiş etdirmək şagirdləri Vətənimizin təbiətini sevməyə, onu qorumağa sövq edir. Biologiya dərslərində düzgün istifadə olunan metodlar sayəsində şagirdlər insanın təbiətin bir parçası olduğunu, təbiətin nemətlərindən düzgün istifadə etməli olduqlarını və təbiəti qorumaq vəzifələri olduğunu dərk edirlər.

Beləliklə XXI əsr bacarıqlarına malik gənc nəsil yetişdirmək üçün müəllim innovativ təlim texnologiyalarını mənimsəyib, dərslərdə mütəmadi istifadə etməlidir. Belə texnologiyanın istifadə olunduğu dərslərdə şagirdlərdə özünə inam, müstəqil düşünüb problemi həll etmə qabiliyyəti formalaşır.