Son xəbərlər
Təhsildə Rozental-Piqmalion effekti.
Camalova Rumiyyə İnşad qızı
ADPU-nun Ümumi kimya və KTM kafedrasının baş müəllimi
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutunun dissertantı
Xülasə:Məqalədə təhsilin milli və mənəvi dəyərlərin formalaşdırılmasında rolundan,4-cü sənaye inqilabının yaratdığı qlobal təhsilin onlayn xidmətindən danışılır.Təhsildə Rozental-Piqmalion effektinin davranışlara göstərdiyi təsirdən, bu üsulun müəllim-şagird, tələbə valideyn, valideyn müəlim münasibətərindəki mövqeyindən söhbət acan müəlif, fikrini öz təcrübəsindən gətirdiyi nümunələrlə əsaslandırır.
Açar sözlər: İqtisadiyyat, mədəniyyət, elm, həyat, uberləşdirilmə, Piqmalion effekti, müəllim- şagird, şagird- valideyn, valideyn- müəlim münasibətəri, həqiqət, kəhanət.
Key words: Economics, culture, science, life, effect Pigmalion, teacher-pupil, pupil-parent, parent-mentor relationship, truth, blasphemy.
Ключевые слова: Экономика, культура, наука, жизнь, Эффект пигмалиона, учитель-ученик, ученик-родитель, отношения родитель-наставник, правда, богохульство.
Təhsil insanların milli və bəşəri dəyərlərə yiyələnməsi prosesinin elə mühüm amilidir ki, bu məqamda ümummilli lider Heydər Əliyevin söylədiklərini bir epiqraf olaraq qəbul etməliyik: “İqtisadiyyatda, mədəniyyətdə, elmdə, həyatın bütün sahələrində əldə olunmuş nailiyyətlərin başında duran, onun əsasını təşkil edən, kökü olan məktəbdir, təhsildir, müəllimdir”. Artıq dünyanın düzəninin yeni texnologiyalardan asılı olduğu bir zamanda hər an evimizin kandarında bizi qarşılayan, həyatımıza, iş şəraitimizə, məişətimizə daxil olan innovasiyaların da xarakteri əsrin əvvəllərində olduğundan xeyli fərqlənir, iqtisadi artımın kapital və maddi sərvətlərdən deyil, insan zəkası və innovasiyalardan asılı olduğu daha çox qabardılır və Sİ-in xidmətlərinin misli görünməmiş nümunələri yeni texoloji innovasiyalardan-robot-texniki korporasiyalardan istifadəni labüd etməklə, hətta iri dövlətlərin də belə korporasiyalardan istifadəsini qaçılmaz edir.
Nəhayət ki, 4-cü sənaye inqiabı dövrü 2000-ci illərin əvvəlində haqqqında söhbət gedən üç qlobal ünsür- qlobalrabitə, qlobal naviqasiya və qlobal bilgi konsepsiyası haqqında danışıqları geridə qoymuşdur. Hazırda söhbət dördüncü qlobal ünsürdən – “təhsil”dən gedir. Qlobal təhsildeyəndə isə, təbii ki, hamımızın bildiyi və haqqında eşitdiyi onlayn (online) təhsil nəzərdə tutulur ki, bu təhsil dünyanın “uberləşdirilməsi” nəticəsində onlayn təhsilin o qədər geniş vüsət almasına imkan yaradacaq ki, insanlar çox sürətlə dəyişən şəraitdə iş yerini itirməmək üçün yeni tələb və çağırışlarla ayaqlaşmağa səy edəcək, daha çevik şəkildə və qısa zaman kəsiyində lazımi biliklərə yiyələnmək məcburiyyətində qalacaqlar. Ənənəvi təhsil forması ilə, yəni ali məktəb və universitetlərdən diplom almaqla oxuyub həyatını təmin etmək az qala bir ömür vaxt aparır. İnnovasiya və texnologiyalar isə yerində saymır, hətta anbaan inkişaf edir, zamanı gözləmir və bu yerdə onlayn təhsil öz çevikliyi ilə tələbatı ödəyə cəhd edir. Bu cəhdlər insanı düşünməyə, yeni biliklər əldə etməyə, İKT-nin ən sadə ünsürlərindən tutmuş rəqəmsal texnologiyalara qədər hər bir yeniliyi öyrənib tətbiq etməyə vadar edir.
Tarixi reallıq göstərir ki, innovasiyalar qaçılmazdır və tərəqqi yolu məhz onların tətbiqindən keçir. Tərəqqi isə hər şeyi silib atmaq deyil, yenilikləri qavrayıb daha faydalı olanı əldə etmək, lazım olan retro-innovasiyaların belə yeni mexanizmlərini işləyib hazırlamaqdır.Biz bilirik ki, innovasiya dedikdə təhsil, tədris-təlim prosesinin gedişini və alınmış nəticələrin keyfiyyətini yüksəltmək məqsədilə həyata keçirilən yeni ideyalar, texnologiyalar, metodlar, vasitələr və əldə olunmuş nəticələr nəzərdə tutulur. Bu nəticələri innovasiyaların tətbiqi üzə çıxarır. On ildən artıq bir müddətdə əldə edilən, təhsilə gətirilən, nəzəri cəhətdən öyrənilib praktikada tətbiq edilən innovasiyaların siyahısına nəzər salsaq, onların daim artdığının və yeniləşdiyinin şahidi olarıq. Bu sırada ən öndə kurikulumlar, fəal - interaktiv təlim metodları, inklüziv təhsil, veb-texnologiyaları, İKT-dən istifadə bacarıqları, layihələrin idarə edilməsi, təhsilin ictimailəşməsi, riskin qiymətləndirilməsi, kadr ehtiyatlarının, insan resurslarının idarə olunması, korporativ mədəniyyətin formalaşdırılması, peşəkar özünütəkmilləşdirmə və vəzifədə irəliləmə üsulları və onlarla bu kimi innovasiyalar dayanır.
Təhsil sistemi özünün cəmiyyət qarşısındakı şərəfli və məsul vəzifəsini daha uğurla yerinə yetirmək üçün bütün potensial imkanlarını səfərbər etməli, qlobal dünyada zamanın bizi informasiya bolluğunda sıxdığı bir şəraitdə səriştəli kadrları ilə dəyişikliklərdə çeviklik göstərməli, innovasiyalara açıq olmalı, kurikulumlardan başlayaraq ən müasir veb, rəqəmsal texnologiyalara qədər keçilən yola nəzər salaraq yaxşısını yaşatmalı, yenisini yaratmalıdır. Bu prosesdə həqiqi olanla faydalı olan arasında bərabərlik işarəsi qoymaq, bəlkə də, mümkün deyil, amma faydalı olanı həqiqətə çevirmək mümkündür və bu mümkünlük də öz növbəsində təhsil sferasında kifayət qədər yer alan innovasiya potensialının öyrənilib üzə çıxarılmasını zamanın tələbi kimi qarşıya qoyur. Bu tələbin həyata keçirilməsi isə öz növbəsində aktual bir problemdən-keyfiyyətli, səriştəli mütəxəssisdən çox asılıdır. Çünki informasiyaların bolluğu və innovasiyaların durmadan geniş meydan aldığı müasir dünyamızda təhsil sistemində yaranan yeniliklərə nəzər salmaq, təhsil obyektlərinin, subyektlərin potensial imkanlarını nəzərdən keçirmək, bununla da pedaqoji təhsilin, pedaqoqun, pedaqoji birliyin, təhsil müəssisəsinin yeniləşməsinə tələbatın əvvəlcədən müəyyənləşməsinə nail olmadan idarəetmə mexanizminin düzgün fəaliyyətini həyata keçirmək mümkün deyil. Az qala təhsildə də tez-tez tədrisə tətbiq olunan innovasiyalar özlüyündə insandavranışlarına xidmət edən, dəyişiklikləri idarə etməyə yol açan yeni yanaşmaların tətbiq edilməsinə istiqamətlənir. Təcrübədə sinanmış yeniliklər sınanılır, tətbiqini tapdıqdan sonra isə cəmiyyət tərəfindən mənimsənilir.
Çoxdan sınaqdan çıxmış və təhsilimizdə səslənməsi yeni olan üsullardan biri Rozental-Piqmalion effektidir ki, bunun vasitəsilə müəllim-şagird, tələbə-müəllim, valideyn-müəlim davranışlarını tənzimləmək, aqressiyaları aradan qaldırmaq, tədris prosesini səmərəli idarəetməyə nail olmaq olar. Piqmolion adı ilə məşhur olan bu model haqqında danışmazdan öncə onun mütəxəssislər tərəfindən müəyyən edimiş sxemini nəzərdən keçirmək onun mahiyyətinin anlaşılması baxımından faydalıdır.
Sxemdən[3] görünür ki, məqsədə çatmağın yolu və uğura imza atmaq insanlar arasındakı münasibətlərdən başlayır və davranışlarımızın insanlara, özümüzə təsiri,insanların bizə olan etimadı, bizim başqalarına olan etimadımız gördüyümüz işin mahiyyətini təşkil edir. Müsbət və mənfi mənada insanların bütün varlığı emosiyaların arxasında gizlənib. Lazımsız bir sözdən məhv ola, çiynimizə toxunan bir əldən yüksələ bilərik.
Rozental-Piqmalion effekti ilk dəfə olaraq Rozentalın təcrübələri əsasında meydana gəlmişdi. Amma bu mifologiya [1] ilə bağlıdır. Qədim bir əfsanəyə görə yunan heykəltəraşı Piqmalion qeyri-adi gözəlliyə malik qadın heykəli yaradır. Öz əsərinə vurğun olan bu heykəltəraş Qalatea adı verdiyi bu möhtəşəm və cansız varlıq qarşısında günü-gündən əriyir. O, heyrətini gizlətmədən daxilindəki sevgi hisslərinin ifadəsi ilə ilahə Afroditadan cansız bədənə ruh verməsini xahiş edir. Piqmalion istədiyini əldə edir və canlı, isti, sevən Qalatea onu emalatxanasının günəşinə çevrilir. Bu necə oldu? Piqmalionun arzusu həyata keçdi? Ümidləri doğruldu.Bu artıq qeyri-səlis bir məsələdir və qeyri-real olanın gerçəkləşməsi Piqmalion effektidir.Piqmalionun öz heykəlinə olan sevgisinin Afroditada doğurduğu inamın reallaşmasıdır.
Müəllim ömrümdən Piqmalion effekti ilə bağlı kifayət qədər nümunələr çəkmək olar.Təhsilimiz nəticəyönümlü təhsildir və bizim məqsədimiz nəticəni görüb ona nail olmağa cəhd etməkdir. Məsələn, mən dərslərimin birində uşaqları iki qrupa ayırdım: güclü və zəif qruplara. Bunu elan etdim və təbii ki, hər qrupa verəcəyim tapşırıqları onların potensialına uyğun hazırlamışdım. Dərsin sonunda zəif qrup tapşırıqları tez və normasında icra edərək qalib oldu və digər güclü qrup onları alqışladı. Amma özüm çox narahat qalmışdım. Düşünürdüm ki, hardasa, davranışımda bir səhv ola bilər, uşaqlar ruhdan düşər, güclü uşaqlarım zəifləyər və s.Amma hər şey yaxşı qurtardı. Uşaqlar arsında da buzlar əridi. Münasibətlər normallaşdı və hətta uşaqlar bir-birinə dəstək olmağa başladılar. Demək, artıq Piqmalion effekti baş vermişdi.Uşaqlar arasında bir-birinə inam, etibar artmışdı. Bu çox vacib idi. Sinifdə, kollektivdə, hətta ailədə belə sağlam, psixoloji iqlim yaratmadan irəli getmək qeyri-mümkündür.
İnternetdə yayımlanan bu şəkil birbaşa Piqmalion effekti yaradır.Bir baxın,pişik güzgüyə baxaraq özünü şir kimi görür və və tam da haqlı olaraq özü haqqında yüksək düşünür. El arasında belə bir misal var: “Şah olmaq istə ki, naxırçı olasan”. Deməli, əsas məsələ insanın istəyidir. Arzular ümidlə birləşəndə reallıq, gerçəklik peyda olur. Bu gün apardığımız summativ qiymətləndirmənin nəticələri uşaqlar haqqında fikirlərimizi formalaşdırır. Nəticələri düşünə, müəllimlərə, kollektivə, valideynlərə ümidlə çatdıra bilirik. Həm də ehtimalımız özünü doğruldur.
“Piqmalion effekti” və ya “Həqiqətə çevrilən kəhanət”-bu cür adlarla tanınan bu üsul əslində ətrafımızdakı insanların bizimlə bağlı düşüncə və davranışlarının uğur qazanmaqda bizə necə təsir göstərdiyindən, eyni zamanda da bizim də onlara münasibətlərimizin necə dəyişdiyindən bəhs etməklə, özümüzdən asılı olmadan bizi başqalarının gözləntilərinə uyğun davranmağa söcq edir. Başqaları haqqında mənfi düşündüyümüzdə mənfi şeylərlə rastlaşır, yaxşı fikirləşdiyimizdə isə yaxşılarla rastlaşırıq. Göründüyü kimi düşündüyünüz şeylər onlara qarşı davranışlarınıza təsir edir və davranışlarınız da qarşınızdakı insanın şüuraltına yerləşir, beləliklə, bir müddətdən sonra gözləntiləriniz həqiqətə çevrilir. Gəlin məsələni yenə öz təcrübəmizə uyğun araşdıraq. Sadəcə sinfimizi nzərdən küçirək, uşaqları göz önünə gətirək. Açığı sinifdə simpatiyalarımız və antipatiyalarımız var. Biz onlar haqqında necə düşünürüksə, onlar da bizi eynən görürlər. Əgər mən sinifdə A-nı görəndə əsəb keçirirəmsə, o da mənə heç də yaxşı münasibətdə olmur, sinfi qaynadır, dərsi pozmağa, əsblərimi yerindən oynatmağa çalışır. Deməli, mən bir iki dəfə A-ya qarşı münasibətimi, davranışımı düzəltsəm, onda da eyni vəziyyəti görəcəm və artıq biz “dost” olacağıq. Yaxud zəifliyinə görə hər dəfə B-ni danlasam, o da məni görməkdən imtina etməyə çaışacaq, davranışlarımız toqquşacaq. Yox onunla səmimi bir dildə danışsam, B də nəyəsə müvəffəq olacaq. Deməli, uğurun əsasında hansısa, davranışlar dayanır. Bu şübhəsizdir. Təcrübəmə əsaslanaraq bir praktik müəllim kimi deyə bilərəm ki, “müsbət yanaşma və düzgün istiqamətləndirmə ilə rastlaşsa, bütün insanlar nailiyyət əldə edə bilərlər” [3]
Kaliforniya Universitetinin psixoloqu Robert Rozental “Sinifdə Piqmalion”[2] adlı kitabında ünsiyyətin gücü ilə bağlı apardığı maraqlı təcrübələrə istinad edərək davranış faktorlarının bəzi maraqlı məqamlarını qeyd edir. Bilirik ki, insanın inkişafında ilk faktor ailədir və davranışlarımızda ailə institutları mühüm rol oynayır. Lakin insan yalnız müəyyən yaş dövrünə qədər ailə mühitində böyüyüyür. Məktəb yaşı çatdıqdan sonra isə mühit dəyişir və daha da genişlənir.Təcrübə göstəriri ki, yaxşı, münbit mühit inkişaf potensialı olan şagirdə daha yaxşı təsir edir və müəllimlər də daha fəal görünən şagirdin qabiliyyətlərindən istifadə edir, istedadı olan bir şagirdə yönəlik fəaliyyət onun parlamasına səbəb olur. Bəzən, bəlkə də, özünü təqdim edə bilməyən başqa bir istedadlı uşaq bu səmimi öyrənmə mühitindən kənarda qalır və sönür. Deməli, mühit davranışlarımızın hamıya eyni paylanması və hamıya bərabər imkanların yaradılmasına köklənməlidir. Öyrənmə prosesində müəlllimlərin informasiya materialı, məlumatla təmin etmə mənbələrinin həcmi də şagirdin potensial imkanlarının meydana çıxmasında xüsusi rol oynayır. Daha aktiv şagirdlər çox yüklənir, zəiflər onlarla ayaqlaşa bilmir. Bu da aradakı bərabərliyi pozur və davranışlar üstünlüyü inkişafa meyilli şagirdlərə verir.Burda da diqqətli olmaq lazımdır. Çünki biz özümüzdən asılı olmadan rahatlğı təmin etmək üçün sual-cavablarda da fəal şagirdlərə daha çox yer verir, zəif hesab etdiklərimizi dinləməyə səbrimiz çatmır. Yadımdadır ki, bir açıq dərsdə bir oğlan yazdığı hekayəni asta-asta danışır və bəzən də kəkələyirdi. Müəllim bundan sıxılır, arxada oturan ekspertlərə, bəzən də qol saatına baxır, az qala uşağın sözünü kəsib hekayəni yarıda saxlamaq istəyirdi. Amma nə düşündüsə, səbir göstərdi. Bundan həvəslənən uşaq hekayəni bir az da həvəslə danışdı və çox maraqlı sonluq alındı. Hətta ekspertlər də dialoqa qoşuldular. Dərs isə öz axarında davam etdi və Məmməd adlı bu oğlan çox məmnun qaldı. Hamı onu alqışladı. O gündən Məmməd sanki kəşf edildi. O sinifdə hekayə ustası kimi tanınmağa başladı. Müəlimin düzgün davranışı şagirdə özünüifadə etməyə imkan verdi və bu da şagirdin istedadını istiqamətləndirdi. Bu Rozental araşdırmasının daha bir vacib cəhətinin üzə çıxmasının əyani sübutudur. Düzgün qurulan əks-əlaqə, şagirdə səmimi münasibət və yaradılan münbit şərait onun inkişafının mühüm şərtidir. Bəzən biz uşaqlara vurduğumuz zərbənin ağırlığını düzgün dərk etmirik. Birini səhvinə görə acılayır, o birinə isə sığal çəkirik. Açığı bu məqamda müxtəlif amillər rol oynayır. Bu zaman unuduruq ki, heç bir insan ayrı-seçkiliyə məzruz qalmamalıdır. Səhv edən uşaqlara da səmimi münasibət göstərmək, səhvlərini anlamaqda kömək etmək lazımdır. “Sən bunu bacararsan”,”Bəlkə, bir başqa yol da düşünəsən”, “Gəl birlikdə düşünək” kimi yumuşaq yanaşma tərzlərindən istifadə etmək daha faydalı olar.
Belə hesab edirəm ki, Pozental-Piqmalion effektinin təhsildə tətbiqi ilə bağlı araşdırmalara ehtiyac var və bu yeni yanaşmaların tələbidir.
Ədəbiyyat:
- https://az.wikipedia.org/wiki/Piqmalion_effekti [1]
- https://ceotudent.com/inanirsaniz-yapabilirsiniz-pygmalion-etkisi
http://www.kamudanhaber.net/kendini-gerceklestiren-kehanet-makale,3244.html [2]
- “Piqmalion effekti: bu necə baş verir?” Banker.az. Məqalə.
- http://www.tipii.edu.az/az/article/477-tahsilda-piqmalion-effekti [3]